* ( مِنْ بَعْدِه ) * از پس رفتن موسى بطور * ( وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ ) * و حال آنكه شما بيدادگران بوديد بر نفس خود بعبادت عجل يا باخلال نمودن بآيات او و ميتواند بود كه اين جمله معترضه باشد و معنى اينكه ( و انتم قوم عادتكم الظلم ) يعنى شما گروهى هستيد كه ظلم و ستم و تجاوز از حق عادة شما است مساق اين آيه نيز براى ابطال قول ايشانست كه نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا و تنبيه بر آنكه طريقه ايشان با رسول همان طريقهء اسلاف ايشانست با موسى نه از براى تكرير قصه و همچنين است آنچه بعد از اين ميفرمايد كه * ( وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ ) * و ياد كنيد چون فرا گرفتيم پيمان شما را * ( وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ ) * و برداشتيم بر زير شما كوهى كه منسوب بود بطور بن اسماعيل از كوه هاى فلسطين و آن شهريست از بلاد شام و گفتيم بشما * ( خُذُوا ما آتَيْناكُمْ ) * فرا گيريد آنچه بشما داديم يعنى امتثال به آن نمائيد به آنچه مأمور شده‌ايد به آن در تورية از احكام شرع * ( بِقُوَّةٍ ) * بعزمى درست و جدى تمام * ( وَاسْمَعُوا ) * و بشنويد بسمع طاعت يعنى فرمان بريد احكام آن را * ( قالُوا سَمِعْنا ) * گفتند شنيديم گفتار ترا به گوش * ( وَعَصَيْنا ) * و نافرمانى كرديم بدل امر ترا و يا آشكارا گفتند كه سمعنا و در خفيه با خود گفتند كه عصينا و گويند ايشان قائل اين قول نشدند ليكن چون بعد از استماع آن عصيان كردند حقتعالى به اين قول از حال ايشان خبر داد و گفت حال شما همچه حال كسانيست كه با ايشان گويند بشنويد و اطاعت آن نمائيد گويند شنوديم و نافرمانى او كرديم * ( وَأُشْرِبُوا ) * و خورانيده شدند يعنى در آورده شد * ( فِي قُلُوبِهِمُ ) * در دلهاى ايشان * ( الْعِجْلَ ) * دوستى گوساله را به اين معنى كه سامرى ايشان را بر شرب محبة عجل داشت بر وجهى كه آن دوستى در قلوب ايشان تداخل نموده راسخ و متمكن شد و همهء آن را فرا گرفت مانند تداخل صبغ بثوب و شراب باعماق بدن و ذكر فى قلوبهم به جهت بيان مكان اشراب است كقوله إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً و اين فرط دوستى گوساله و رسوخ محبت آن در قلوب ايشان * ( بِكُفْرِهِمْ ) * بسبب ناگرويدن و جحود و عناد ايشان بود چه ايشان مجسمه بودند يا حلوليه و جسمى اعجب از آن گوساله زرين نديده بودند پس در قلوب ايشان متمكن شد آنچه سامرى براى اضلال ايشان تسويل كرده بود و گويند مشرب محبت عجل در قلوب ايشان ابليس بود و اتباع او از شياطين جن و انس * ( قُلْ ) * بگو اى محمد بايشان كه * ( بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ ) * بد چيزيست كه ميفرمايد شما را * ( بِه ) * به آن چيز * ( إِيمانُكُمْ ) * ايمان شما بتورات كه آن كفر است بمحمد و قرآن مخصوص بذم محذوفست تقدير اينكه